Arti u Edukazzjoni: l-espansjoni tal-Immaġinarji quddiem il-kriżi ċivili

Fil-kuntest attwali tal-polikriżi mifhuma mhux bħala s-sempliċi somma ta’ kriżijiet iżolati iżda bħala xibka relazzjonali ta’ kollassi ekoloġiċi, ekonomiċi, ġeopolitiċi, teknoloġiċi, u demokratiċi li jsaħħu lil xulxin (Morin & Kern, 1993; Helleiner, 2024) — il-kultura toħroġ bħala lok strateġiku ta’ tilwim, u jkun meħtieġ li titqiegħed fiċ-ċentru tad-dibattitu pubbliku internazzjonali.

B’hekk, il-kultura m’ għandhiex titressaq bħala dominju periferali b’ kuntrast mar -“realta materjali” tal-kriżijiet, iżda pjuttost bħala wieħed mis-siti fejn l-immaġinarji li jsostnuhom jiġu prodotti, leġittimizzati, jew ikkuntestati. Jekk il-polikriżi tesprimi kriżi ċivili ta’ kapitaliżmu modern ikkaratterizzat mill-estrattiviżmu, l-inugwaljanza, u l-erożjoni tal-komun (Svampa, 2016; Escobar, 2019) — allura l-kultura tikkostitwixxi kemm qasam li fih jiġu naturalizzati l-ġerarkiji u ż-żoni ta’ sagrifiċċju, kif ukoll spazju li minnu jiġu ppruvati forom oħra ta’ ħajja u modi oħra ta’ rabta mad-dinja. Fi ħdanha, jiġu kkonfrontati mudelli ta’ żvilupp, kunċetti ta’ progress, u kunċetti ta’ umanita’; fi ħdanha wkoll, jitfaċċaw prattiċi li jartikolaw mill-ġdid il-memorja, jipproduċu tifsiriet Komunitarji, u li jiddisputaw tifsiriet eġemoniċi. F’dan il-qafas, il-kultura tista’ ssir sit ta’ reżistenza, tranżizzjoni ċivili, u kundizzjoni strutturali għall-ħajja demokratika.

Sa mid-Dikjarazzjoni MONDIACULT 2022 u l-aġġornamenti tagħha f ’MONDIACULT 2025, il-UNESCO tenniet b’mod ċar li l-kultura hija ġid pubbliku globali: dritt fundamentali, riżorsa strateġika għall-iżvilupp sostenibbli, u dimensjoni kostituttiva tad-dinjita’ tal-bniedem. Din l-affermazzjoni timplika l-ispostament tal-kultura mill-isfera aċċessorja jew ornamentali sabiex tinftiehem bħala infrastruttura ta’ tifsira, bħala matriċi ta’ koeżistenza, u bħala kundizzjoni ta’ possibilita’ għall-koeżjoni soċjali. Jew, kif jisfidana Gilberto Gil (2003), bħala parti mill-“qoffa bażika tas-sopravivenza tagħna.”

Madankollu, kif twissi Jazmin Beirak f’Cultura Ingobernable (2022), il-kultura mhix oġġett doċli li jista’ jiġi amministrat mingħajr tensjoni. Hija għalqa mżewqa bit-tilwim, minn forzi li jfittxu li jistrumentalizzawha, u minn prattiċi li jfawruha. Eduardo Nivón (2025) ifakkarna li kull politika kulturali timplika pożizzjoni rigward liema prattiki huma leġittimizzati, liema memorji huma ppreservati, u liema modi ta’ ħajja huma meqjusa ta’ valur. Tomas Peters (2020) ikompli jikkomplika x-xena billi juri li l-kulturi m’humiex entitajiet omoġenji iżda assemblaġġi multipli, dinamiċi, u ta’ konflitt, li jistrutturaw l-esperjenzi ta’ kuljum.

Jekk naċċettaw, allura, li l-kultura hija qasam ta’ tilwim, strutturat minn deċiżjonijiet politiċi dwar il-leġittimita’ u l-valur, u mħejji minn netwerks multipli u f’kunflitt bejniethom, il-mistoqsija ma tibqax biss x’nifhmu b’kultura iżda ssir kif tintagħraf fir-soċjeta’. Jiġifieri b’liema dispożizzjonijiet, esperjenzi, u prattiċi nitgħallmu nqisu l-komuni, nagħtu valur lid-differenzi, u ngħixu d-diversita’ bħala kundizzjoni kostituttiva?

Hemmhekk, l-edukazzjoni ssir punt deċiżiv. Jekk il-kultura hija ġid pubbliku, l-aċċess għaliha u l-approprjazzjoni tagħha ma jistgħux jiddependu esklussivament fuq il-konsum jew il-kapital kulturali li jintiret, iżda pjuttost fuq proċessi formattivi li jippermettu esperjenzi ta’ parteċipazzjoni, interpretazzjoni, u ħolqien. Minn din il-perspettiva, ir-relazzjoni bejn l-arti u l-edukazzjoni ssir spazju strateġiku għall-materjalizzazzjoni tal-kultura bħala ġid komuni. Mhix kwistjoni ta’ arti li “turi” l-kontenut u lanqas tibqa’ limitata għall-isfera professjonali – dixxiplinarja, iżda li ssir pedament epistemoloġiku tat-tagħlim: mod kif jiġi prodott l-għarfien, kif tinbena s-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku, u kif tiġi sostnuta l-koeżjoni soċjali.

F’dan is-sens, il-prattiċi artistiċi—u b’mod partikolari ż-żfin u l-arti tal-ispettaklu—joperaw bħala produtturi u medjaturi tal-għarfien. Huma jipproduċu modi kif jipperċepixxu, jirrelataw, u jgħixu fid-dinja. L-indirizzar tagħhom fl-edukazzjoni ma jfissirx iż-żieda ta’ suġġetti iżolati, iżda l-abilitazzjoni ta’ forom ta’ tagħlim li jintegraw is-sensibbilta’, il-ħsieb kritiku, il-memorja inkorporata, u l-esperjenza kollettiva.

L-arti tal-ispettaklu storikament kienet fil-qalba tal-kultura popolari: fil-festi, ritwali, karnivali, purċissjonijiet, dimostrazzjonijiet politiċi, u ċelebrazzjonijiet Komunitarji. Hemmhekk, moviment jorganizza memorja kollettiva u jipproduċi appartenenza. Meta dawn il-prattiċi jidħlu fl-ispazju pedagoġiku minn perspettiva kritika, huma jiddiversifikaw modi kif wieħed jifhem id-dinja u r-referenzi kulturali tagħha, filwaqt li jiddubitaw il-ġerarkiji tal-għarfien.

Minn din il-perspettiva, il-ġisem isir arkivju ħaj ta’ memorji u esperjenzi. Leda María Martins (2019) uriet kif il-korporjalitajiet Afro-dijasporiċi jittrażmettu memorji, temporalitajiet, u kosmoloġiji li mhux dejjem isibu post fin-narrattivi uffiċjali. Il-ġisem jippreserva, jaġġorna, u jirrikrea l-istorja. B’hekk il-moviment isir spazju ta’ reżistenza: mod ta’ kif insostnu l-ħajja, id-dinjita’, u l-memorja quddiem il-logika esklużjonarja.

Jekk l-edukazzjoni tassumi l-kultura bħala ġid pubbliku, trid tagħraf li l-għarfien ma jiċċirkolax biss permezz ta’ lingwaġġ verbali jew bil-miktub. Tiċċirkola wkoll f’ġesti, ritmi, spostamenti, u modi ta’ kif tirrelata. Il-prattiċi artistiċi fi ħdan il-kurrikulu jippermettu li dawn il-forom ta’ għarfien jidħlu fi djalogu ma’oqfsa epistemoloġiċi oħra, u b’ hekk iwessgħu l-orizzont ta’ dak li nqisu leġittimu li nitgħallmu.

Għalhekk, fix-xenarju attwali tagħna ta’ kriżijiet ċivili multipli—fejn il-pedamenti ekoloġiċi, demokratiċi, u simboliċi tal-ħajja kollettiva qed jitnaqqru—il-ftehim tal-kultura bħala ġid pubbliku jeħtieġ aktar minn dikjarazzjonijiet istituzzjonali. Ir-relazzjoni bejn l-arti u l-edukazzjoni tespandi repertorji espressivi u, fl-istess ħin, tikkonfigura mill-ġdid il-kundizzjonijiet stess tal-komuni. Billi nagħrfu l-arti—fid-dixxiplini diversi tagħhom—bħala forom leġittimi ta’ għarfien, naffermaw li kull korporjalta’ iġġorr il-memorja, li kull esperjenza tista’ ssir għarfien, u li d-diversita’ m’hijiex l-eċċezzjoni imma l-istruttura. Hemmhekk, il-kultura ma tibqax diskors astratt u ssir prattika kondiviża; l-edukazzjoni ma tibqax tirriproduċi l-ġerarkiji u tibda tipprova forom oħra ta’ koeżistenza. F’din l-intersezzjoni—bejn il-kultura bħala dritt u l-arti bħala medjazzjoni pedagoġika—hemm fin-nofs id-demokratizzazzjoni tal-aċċess simboliku u l-possibilita’ stess li wieħed jimmaġina tranżizzjonijiet ċivili quddiem id-densita’ relazzjonali tal-kriżijiet kontemporanji.